Niewydolność oddechowa to zaburzenia czynności układu oddechowego doprowadzające do upośledzenia wymiany gazowej w płucach. Przyczyną niewydolności oddechowej mogą być zmiany w płucach, choroby mięśni, choroby układu nerwowego zarówno obwodowego (nerwy) jak i centralnego (mózg i rdzeń kręgowy). Dzieli się na niewydolność oddechową ostrą i przewlekłą. Ostra niewydolność oddechowa rozwija się szybko w przebiegu różnych chorób układu oddechowego, krążenia, urazów i uszkodzeń mózgu i rdzenia kręgowego oraz w zatruciach niektórymi substancjami. Objawy narastają stosunkowo szybko i stanowią zagrożenie dla życia – wymagają szybkiego leczenia. Ostra niewydolność oddechowa jest potencjalnie odwracalna – tzn. po zastosowaniu odpowiedniego leczenia czynność układu oddechowego powraca na ogół do normy.

Przewlekła niewydolność oddechowa rozwija się powoli w przebiegu różnych schorzeń i jest na ogół nieodwracalna, ciągle postępuje. Często w zaawansowanej postaci wymaga leczenia z zastosowaniem tlenu (tlenoterapia) z pomocą urządzenia zwanego koncentratorem tlenu – tak dzieje się najczęściej, gdy przyczyną są choroby płuc i mimo, że chory oddycha prawidłowo wymiana gazowa w płucach jest upośledzona z powodu zmian chorobowych. W przebiegu chorób mięśniowych prowadzących do przewlekłej niewydolności oddechowej dochodzi do osłabienia siły mięśni odpowiedzialnych za oddychanie i powolnego rozwoju niewydolności oddechowej mimo zdrowych płuc. Objawami świadczącymi o rozwijającej się przewlekłej niewydolności oddechowej mogą być zaburzenia snu (sen przerywany, koszmary nocne), poranne bóle głowy, rozdrażnienie zwłaszcza po przebudzeniu, zmęczenie i nadmierna senność w ciągu dnia. Można też zaobserwować u chorego przyspieszenie oddechów, paradoksalne ruchy ściany brzucha i przepony (podczas wykonywania wdechu pojawiają się nieskoordynowane skurcze mięśni brzucha). Do pełnego ujawnienia się niewydolności oddechowej dochodzi zwykle podczas infekcji, kiedy wymiana gazowa upośledzona wskutek osłabienia mięśni staje się niewystarczająca. Przebieg wydarzeń może być wówczas dramatyczny i może prowadzić do utraty przytomności (śpiączka spowodowana nagromadzeniem dwutlenku węgla, który przy prawidłowym oddychaniu jest usuwany na zewnątrz organizmu) lub nawet do zatrzymania krążenia. Dlatego w opiece nad pacjentami z chorobami mięśni ważna jest okresowa kontrola wydolności układu oddechowego i wnikliwa ocena kliniczna, aby w porę umożliwić choremu podjęcie świadomej decyzji o możliwości wydłużenia życia przy zastosowaniu wentylacji mechanicznej.